Baztan es un ejemplo de conservacionismo, tanto en sus paisajes como en su modo de vida, en un extraño maridaje de naturalismo y sostenibilidad de su estirpe.

Un modo de organización en el que la Casa-Etxea es el centro de la vida económica, social y familiar. Cada Casa o Etxea es una unidad indivisible de la que se responsabiliza la parte de familia que hereda, y el resto se busca la vida. Por eso América está colonizada por emprendedores baztaneses que crearon la primera Red Social de la Historia.

Cada baztanés que triunfa en su emigración vuelve a su Valle a construir su casona de piedra roja baztanesa, dándoles algunos el toque exótico de las nuevas tierras. Estas nuevas casonas de indianos rivalizan con cada Casa-Etxea antigua. Cada casa está blasonada con el escudo ajedrezado de Baztan que les confiere esa “nobleza universal”, y no hay casa pequeña en Baztan. Desde tiempos ancestrales la “nobleza universal” de sus habitantes les daba igualdad entre ellos y carta de libertad “como nobles” cuando acudían a reinos extraños. Pero hay unas casas especiales por su arquitectura y su empaque que son los Palacios de Baztan o Jauregiak.

Nuestra casa rural es un antiguo palacio medieval de Baztan al que desde siempre se le llamó JAUREGIA (El Palacio). Y la familia Azkarate  la habita desde hace cientos de años. Al modo baztanés , y generación tras generación, nos hemos responsabilizado de Jauregia con los derechos y deberes que nos dan “nobleza universal”; es decir, trabajando para nuestra unidad económica que es nuestro JAUREGIA. Un palacio baztanés vivo como centro de nuestro trabajo como ganaderos.

Así se expresa en su propia web la Familia Azkarate-Tomassone, habitantes de JAUREGIA en Aniz, el único Palacio de Baztan habitado por la misma familia en los últimos 400 años.

En un Valle que se despuebla los de JAUREGIA iniciaron hace años una apuesta integral con implicación de toda la familia, tomando la Casa-Etxea como eje de integración socio-económico de desarrollo. El éxito de la apuesta supone la continuidad de las tres generaciones actuales en un proyecto sólido en el que el esfuerzo, la innovación, la visión comunitaria y la identificación con las raíces culturales propias son santo y seña del mismo.

El aita y aitatxi desarrolló su trabajo como ganadero comprometido con los movimientos asociativos y cooperativos del sector hasta que pasó el testigo a los hijos. Los tres hijos estudiaron, pero decidieron quedarse en Aniz dibujando y desarrollando JAUREGIA (auténtico) AGROTURISMO como Proyecto familiar integrado en el Valle.

En este sentido JAUREGIA Agroturismo fue una de las primeras Casas Rurales de Navarra. Alojarse en un palacio baztanés vivo, integrarse en la vida del ganadero y disfrutar de una cocina idéntica a la de la propia familia Azkarate ha sido muy bien acogido por el público. Emma,la ama y amatxi, y Maider dirigen  el establecimiento y lo vinculan a la actividad agro-industrial de JAUREGIA.

Mikel y Ana, Aitor y Jasone, dirigen la primera ganadería ecológica de Navarra con su propia quesería artesana: JAUREGIA Esnekiak. Hace años que se trazaron el camino de la venta directa de su productos: leche, queso y yogures ecológicos. Un modelo que permite ofrecer productos de calidad a un precio digno, tanto para el ganadero como para un consumidor que aprecia esta calidad.

La interactuación con el cliente es uno de los motores de la actividad de JAUREGIA. Sus clientes son fundamentalmente los Grupos de Consumo, restaurantes, Ikastolas, y cuantas personas se acercan a los mercados y mercadillos que brinda el calendario del artesano. En este sentido las Visitas Guiadas para grupos de estudiantes, profesionales o los propios clientes han sido reconocidos como la Ruta Ecológica del Reyno en  Baztan.

JAUREGIA AGROTURISMO, de manera integral han sido reconocidos dentro y fuera del Valle como ejemplo de proyecto que combina los valores, la innovación, la sostenibilidad y el esfuerzo premiado. Los vecinos de Elizondo disfrutan de leche ecológica del día en la primera máquina expendedora que se impalntó en el estado Español. 

Y los visitantes a JAUREGIA disfrutan de gastronomía, estancia y paisaje. No en vano los de Jauregia han desarrollado “bioitinerarios” por todo Baztan.

 

Gaztañaga’tar Jesus’ek idatzia, Goizargi aldizkarian

Gizatasun eta askatasun miñez sortzen ari diran eskabideak zabalak eta astunak dira. Gure Erri osoak gertutu bearra sentitu bear du, aurreruntz, uka ezindako eskakizuneri erantzun aal izateko

Itzetik ortzera dabillen itza dugu «erreboluzioa» eguzkipean barre­na. Atzerriko emaitz eta erbesteko landare zaigun ori, gure lurrean ere landatu ta itsatsi-erazi naiean dabiltza zenbait.

Lanean ezi gabeko, lanean zaildu gabeko aberaskume buru- berotuen bidez; eta «hippy» antzeko gazte gogaituen bidez; gosearen gosez gaixotuen bidez; lanik ezaren larriak txartuen bi­dez, ez-jakiñaren erre-sumiñez gaiztotuen bidez egin nai dan «iraultza» izeneko puskaketa ere zertarako dugu?

Egia da, bai, aspaldi ontan zenbait gauza goikoz beeratu dizkigutela: lurrak goldez iraultzen ditugun antzera, gizarteko zenbait gauza ere irauli egin dizkigute.

Ateratako ezurrak beren tokitara sartu bearra izaten dugun antzera, goikoz beeratu dizkigutenak ere beren egoera edo jarrerarik jatorrenera ekarriko baldin ba’ditugu, iraulien iraultza egin bearrean gertatzen gera.

Ez gosea ta ez asea, ez izkilluak eta ez puskaketa, ez ditzakegu artu gure aurrerapena, gizatasuna ta gure jatortasuna lortzeko bide ta tresnatzat.

Zein bide artu? LAN KIDE AURREZKIAK aitorpen egokia egiten du igazko bere Lan-Agirian:

«Gizatasun eta askatasun miñez sortzen ari diran eskabideak zabalak eta astunak dira. Gure Erri osoak gertutu bearra sentitu bear du, aurreruntz, uka ezindako eskakizuneri erantzun aal izateko».

Eta ortarako zer egin? Lanetik eta lanean ari diranengandik izan ezik, beste nondik eta nola lortu ezer garrantzizkorik?

«Lanean ari ez diranen lepotik ezer gutxi egin aal izango du­gu… Ez dadukagu beste irtenbiderik: danok, naiz-eta bakoitzak apurtxo bana, geiago eldu lanari».

Baserriak ustu ta gutxitzen, arrantzaleak urritzen, erri txikiak erdi-utsik eta iltzen, erri aundiak betearen betez ito-zorian, gure errialdeak zatartzen. Eta… gu geienok diru-gose ta diru-egarriz, irabazpidea beste ametsik gabe.

«Ez al diñogu, bada, era guztietako lana egokia dala gizakiok gizagarritzeko, gizakiok elkarri laguntzeko, eta gizatasun eta askatasun-giro berritan Erri guztia eratu ta eratu aal izateko?» galdetzen du gure AURREZKI errikoiak.

«Gure euskotasun eta abertzaletasunak ezaugarri berriak bear dituzte, ta jokabide berrietara bultzatu bear gaituzte».

Jokabide berriak? Ona emen batzuk, esaten errazagoak egiten baiño:

«Euskotarrok geuk eta batez ere langilleok aurrerapide-miñez eta aurrera eroan bearrekoak di­ra, geure laguntzaz oiñarritzen ditugun eziketa, ikasketa e. a. Guztiok, berriz, egin ditzala gu­re gaztediak giza-aldaketa berriotan sakonago ta trebeago parte arturik».

Ondorengo aitorpen auek ere naiko berriak gertatzen dira gaurko giroan: «Gure nortasun eta askatasunaren oiñarririk sendoenak, lanean eta lanaren bidez datozkigula, onirizten dugunok, lana erosotu bear dugu».

«Ikasleek orduren batzuetan lan dagiela lanbideren batean… Gure erriotako ume, gazte, emakume ta zerbait egin aal dagikean guztiak ere egin dagiala, gure Erri maitearen askatasun eta nortasun-izpi berriz mundu zabalean ikusi ta ezagutu aal gaitzaten».

Orra, beraz, okerrera iraulitakoen iraultza jatorra egiteko ez ezik, baita euskaldunok geureago dugun errigintza burutzeko bide egokia.

Errigintza burutzeko, jakiña, etengabeko borroka egin bear. Ori guztia adierazteko badu euskaldunak itz berezi bat: JAREIN. Eta orren bidez lortzen dana, be­rriz, JAREINTZA.

J. Mª Arizmendiarrieta  Uztailla-Abostua 1973

Iñork emotekoari edo egindakoari begira dagona iñoren mende dago, naiz erri edo gizon soil.

Lenago egunean eguneroko ogia izateko diruadianez naiko zan egunean eguneko egitekoari lotu ta jokatzea, baña orain gizonak eta mundua asko aldaturik eta aldatzen dagoz eta eguneroko ogia danok izan al dagikegun aurrez ardurrak artu ta aurrerapidetsu jokatu bearra dago.

Gizakiok adimendun egin ginduanak eta geure adimena dala daukagunik eskuarterik onena jakin dogunok goaz munduari aurrera bultzaka ta mundua aldatu egiten da.

Txoritxoak oraindik izan lezakez kantari egunean egunekoari ta inguruan dakusenari begira, baña ez gizonok sasoiz ogibieak eraltzeke, jakite ta ikasteari erreparutik artzeke goraka ta oiuka. Txoritxuek daben askatasunaren lilluraz erriak ezin bizi dakikez.

Gizonok jakituri ta trebetasun gitxi bear dogu kontuan jausi al izateko Euskadin euskotarrentzako ogibideak geuk eratzen ez baditugu ta orretarako zorrotz ta argi jokatzen ez bagenduke gure ondorengoak urte asko baño len lenagoko matxiñadetan ibilli siñeri buruz guk orain esan eta iritxi oi doguna guretaz esango dabe. Lege zarrak maitatzea ez bedi izan atzera begira edo aurrerapideei kokotez bizi izatea.

José Mª Arizmendiarrieta. 1973ko Maiatza

Bizi-miñak eta bizi-bearrak erabili izan gaitu gizakiok aruntz eta onuntz ludia-zear gizaldietan. Jatorrizko sustarrik sakonenak ditugula uste dogun euskotarrok be Euskadin gagoz batez be gure bizi-min eta bizibearraren erantzuna ementxe izan dogulako ta daukaulako.

Orixegaitik ditugu gure artean beste lurraldeetan jatorri sustarrak dituenak be ta ez gitxi gure artean, asko geurekotuta ta beste asko geurekatzea gura leukienak beste aldi batzuetan emengoak beste toki batzuetan bertakotzea gura izan ebenen antzera.

Onetan orretan, zer da lurralde batzuetaruntz gizakiok zuzendu izan gaituana?. Geienetan ogibidea. Eta zer da ogibideak sortuarazo izan dituana? Izadia, bizi-giroa, gizakion trebetasuna, lana?. Izadiak berez emon izan didauskuzan egokitasun ta ogibideak lurralde bakoitzean bizi izan oi diranen beartasunak aseteko urriak izan oi dauskuzan egokitasun ta ogibideak lurralde bakoitzean bizi izan oi diranen beartasunak aseteko urriak izan oi dira.

Izadia bera baño askoz be garrantzitsuaga da Lana. Lana ta lanbideak dira errialdeak aurrera eroan oi dituan burbil ta ardatza. Aurrerapide geienen oñarria ta sustarra lana izan oi da ta Euskadi bera be bizigarritu dabena berton bizi izan geranon ta geranon lana da. Lanaren bidez bertokatu ta baita bertokoa geuretu be izan oi dogu gizakiok munduan gizaldien buruan. Guretarrak kanpora juan izan diranean, Iparamerikan ta baita Andaluzian be ta Kanpotarrak gure artera datozanean.

Lanaren inguruan ta lanaren bidez alkarganatzen ta bizimodua gozagarritzen ikasi bear dogu ta orixegaitik guk ezer baño estimagarriago daukagu lana.